Een loopbaan lang loketten: hoe de Belgische sociale zekerheid in elkaar zit

Het ziekenfonds is slechts één schakel: het voert de verplichte ziekteverzekering uit en int geen sociale bijdragen. Het verschilt dus van de Franse mutuelle, die als private aanvulling op de Sécu bestaat.

Een carrière als leidraad

Neem Sofie, een fictieve Gentse die op haar achttiende student is, op haar tweeëntwintigste haar eerste job krijgt, op haar eenendertigste zwanger is, op haar achtenveertigste een jaar thuis zit met een burn-out en op haar zevenenzestigste met pensioen gaat. In al die jaren praat ze niet met één, maar met minstens vijf instellingen. Dat is de eigenheid van de Belgische sociale zekerheid: ze is verdeeld over gespecialiseerde diensten, en de juiste ingang hangt af van wat je meemaakt.

Het portaal socialsecurity.be omschrijft het traditionele systeem als een geheel dat berust op solidariteit, met een vervangingsinkomen, een aanvullend inkomen en de maatschappelijke dienstverlening als laatste vangnet.

Drie stelsels, zeven takken

De zeven takken: welk risico wordt gedekt?

• Rust- en overlevingspensioenen.
• Werkloosheid.
• Arbeidsongevallen.
• Beroepsziekten.
• Gezinsbijslag, vandaag overgeheveld naar de gemeenschappen; in Vlaanderen heet die het Groeipakket.
• Verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen.
• Jaarlijkse vakantie.

De drie stelsels: wie ben je als verzekerde?

Het stelsel van de werknemers is het grootste en omvat geneeskundige verzorging, ziekte- en invaliditeitsuitkeringen, moederschap, pensioenen, werkloosheid, beroepsziekten en arbeidsongevallen. Zelfstandigen betalen bijdragen aan een sociaal verzekeringsfonds of de Nationale Hulpkas, onder toezicht van het RSVZ, en hebben onder meer het overbruggingsrecht; hun pensioen betaalt de Federale Pensioendienst. Ambtenaren hebben een apart statuut, behalve voor medische zorg, waar ze het werknemersstelsel volgen.

Wie doet wat? Het instellingenlandschap

Het portaal van de FOD Sociale Zekerheid somt de volgende instellingen op:

• RSZ: int de sociale bijdragen, controleert loon- en arbeidstijdgegevens en spoort fraude op.
• RVA: past de werkloosheidsverzekering toe en beheert tijdskrediet en loopbaanonderbreking.
• RIZIV: zorgt voor toegang tot en terugbetaling van gezondheidszorg en voor inkomensvervanging bij ziekte of invaliditeit.
• HZIV: voert de verplichte verzekering uit onder openbaar statuut.
• Federale Pensioendienst (FPD): berekent en betaalt pensioenen en de inkomensgarantie voor ouderen.
• RSVZ: beheert de sociale zekerheid van zelfstandigen, van de start tot het pensioen.
• Fedris: vergoedt slachtoffers van arbeidsongevallen en beroepsziekten en werkt aan preventie.
• RJV: beheert de jaarlijkse vakantie van arbeiders en kunstenaars.
• KSZ en Sigedis: zorgen voor de elektronische gegevensuitwisseling tussen instellingen.
• POD Maatschappelijke Integratie: strijdt tegen armoede en sociale uitsluiting.
• FOD Sociale Zekerheid: coördineert het sociaal beleid en bestrijdt internationale sociale fraude.

Wie betaalt de rekening?

Volgens de pagina over de financiering betalen werknemers en werkgevers bijdragen aan de RSZ. Sinds 1 januari 1995 geldt een globaal financieel beheer: de takken worden gefinancierd volgens hun behoeften en niet volgens vaste percentages. Voor bepaalde doelgroepen, zoals oudere werknemers of eerste aanwervingen, bestaan bijdragevermindering, en de federale overheid stort jaarlijks een forfaitair bedrag aan de RSZ. Zelfstandigen sluiten aan bij een sociaal verzekeringsfonds en betalen elk trimester bijdragen. Een alternatieve financiering vermindert de overheidstoelagen en patronale bijdragen en steunt deels op een percentage van de btw-ontvangsten. Bij ambtenaren vermeldt dezelfde pagina persoonlijke bijdragen van 7,5 procent voor het overlevingspensioen en 3,55 procent voor geneeskundige verzorging, naast 3,86 procent van de werkgever voor geneeskundige verzorging.

Waar het ziekenfonds in het plaatje past

Het RIZIV legt uit dat de ziekenfondsen onder zijn toezicht de prestaties en uitkeringen van de verplichte verzekering uitbetalen. Ze bepalen noch de tarieven noch de voorwaarden van de terugbetaling; die liggen bij reglement vast. De verzekering splitst zich in kleine risico's, zoals raadplegingen, tandzorg, kinesitherapie, geneesmiddelen en bepaalde brillen, en grote risico's, zoals heelkunde, bevalling, ziekenhuisopname en dialyse. Alle verzekerden zijn voor beide gedekt; zelfstandigen sinds 2008 ook voor de kleine risico's, wat in principe tot hogere sociale bijdragen leidde. Op pensioenen wordt boven een drempel 3,55 procent ingehouden voor de ziekteverzekering, wat toont dat deze tak ook via vervangingsinkomens wordt gefinancierd.

Vlaamse en Brusselse bijzonderheden

Naast de federale takken heeft Vlaanderen de Vlaamse sociale bescherming. Volgens Vlaanderen.be kent Vlaanderen sinds 2001 een verplichte zorgverzekering, in 2016 uitgebreid tot de Vlaamse sociale bescherming. Ze financiert niet-medische zorgkosten en is verplicht voor inwoners van het Vlaams Gewest vanaf 26 jaar, terwijl Brusselaars kunnen kiezen. Je betaalt de premie via een zorgkas. Het ziekenfonds int ze meestal voor zijn leden, maar het is een andere regeling dan de federale ziekteverzekering.

Een tabel per levensgebeurtenis

Een korte methode om het juiste loket te vinden, wanneer je het even niet meer weet:

1. Benoem het risico: ziekte, werkloosheid, ongeval, pensioen, gezin of onvoldoende middelen.
2. Zoek de bijbehorende tak en het stelsel waartoe je behoort: werknemer, zelfstandige of ambtenaar.
3. Controleer in de lijst van instellingen wie voor die tak bevoegd is, en of de gemeenschap of het gewest de bevoegdheid heeft overgenomen, zoals bij de gezinsbijslag.
4. Vraag bij je eerste contact welke documenten die instelling van andere instellingen verwacht, want de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid laat gegevens elektronisch circuleren.
5. Bewaar elk attest en noteer de datum en naam van je gesprekspartner.

Elke instelling heeft haar eigen sector, maar via het elektronische netwerk van de sociale sector wisselen ze onderling gegevens uit. Je moet dus niet altijd zelf attesten van het ene loket naar het andere dragen, maar wel weten waar je de eerste aanvraag moet indienen. Het ziekenfonds, de uitbetalingsinstelling voor werkloosheid en de pensioendienst hebben elk hun eigen aanvraagroute; vraag telkens na of je bijkomend iets zelf moet aanvragen.

Wie bij werkloosheid wat doet

De RVA beschrijft haar rol zo: ze past de werkloosheidsreglementering toe, bevestigt je recht op uitkeringen, keurt betalingen goed of af, past sancties toe en controleert de betalingen van de uitbetalingsinstelling. Je hebt meestal rechtstreeks weinig met de RVA te maken. De uitbetalingsinstellingen, HVW of een van de drie vakbondsinstellingen, stellen je dossier samen, geven je de nodige documenten en betalen de uitkeringen. Voor jobbemiddeling gaat het om VDAB in Vlaanderen, in Brussel om Actiris.

Het vangnet: maatschappelijke dienstverlening

Buiten de beroepsstelsels vangt de maatschappelijke dienstverlening mensen op zonder rechten uit werk. Het portaal rekent daar het leefloon, de tegemoetkomingen voor personen met een handicap en de inkomensgarantie voor ouderen toe. Ze vervult de derde functie van de sociale zekerheid: bestaansmiddelen verzekeren voor wie er te weinig heeft.

Wie van een Frans model komt, merkt vooral dit

Een lezer uit Frankrijk zoekt vaak één kas die aan zijn werkgever of woonplaats hangt. In België loopt de financiering via de RSZ, de regelgeving en het toezicht via het RIZIV en de uitbetaling van de zorg via een ziekenfonds dat je zelf kiest uit vijf landsbonden, de Hulpkas of, voor statutaire spoorwegmensen, de HR Rail-kas. De terugbetaling van de verplichte verzekering is bij allemaal dezelfde; enkel de facultatieve aanvulling verschilt, en de Hulpkas heeft er geen.

Fouten bij het zoeken naar het juiste loket

• Naar één loket zoeken voor alles: het systeem is verspreid, en één situatie kan twee of drie instellingen betreffen.
• Aansluiten bij het ziekenfonds verwarren met het betalen van sociale bijdragen, dat via de RSZ of het fonds van de zelfstandige verloopt.
• Denken dat de keuze van het ziekenfonds de wettelijke rechten verandert.
• Vergeten dat de gezinsbijslag nu door de gemeenschappen wordt beheerd.
• Papieren niet bijhouden: een map met attesten van elke instelling bespaart veel tijd wanneer een dossier van stelsel verandert.

Vragen van lezers

Is de RSZ hetzelfde als mijn ziekenfonds? Nee. De RSZ int de bijdragen waarmee het systeem wordt gefinancierd; het ziekenfonds betaalt zorg en uitkeringen uit.

Waarom heb ik bij een arbeidsongeval niet met mijn ziekenfonds te maken? Voor arbeidsongevallen en beroepsziekten is er een aparte tak. Je richt je tot de werkgever, diens verzekeraar en Fedris.

Ben ik als zelfstandige minder goed gedekt? Zelfstandigen vallen onder een eigen stelsel maar zijn sinds 2008 ook voor de kleine risico's van de verplichte ziekteverzekering gedekt, en hebben specifieke steun zoals het overbruggingsrecht.

Waarom spreekt men van globaal beheer? Sinds 1995 worden de ontvangsten naar behoefte over de takken verdeeld in plaats van volgens vaste percentages per tak.