Leefloon krijgen en toch zelf kiezen: ziekenfonds, OCMW en uw rechten

Het Belgische ziekenfonds is de beheerder van de verplichte ziekteverzekering, ook voor wie leefloon krijgt. Een Franse mutuelle is daarentegen een private aanvullende verzekering en dus iets anders.

Een alleenstaande moeder in Antwerpen en drie brieven

Een alleenstaande moeder in Antwerpen krijgt sinds kort leefloon. Het OCMW vraagt haar om door te geven bij welk ziekenfonds ze is aangesloten, de school vraagt een attest en de apotheker vraagt zich af wat hij moet aanrekenen. Drie vragen, drie verschillende antwoorden. Hieronder lopen we ze na, met aandacht voor wat het OCMW doet, wat het ziekenfonds doet en wat uzelf moet melden.

Wie beslist over het ziekenfonds: u, niet het OCMW

Vrije keuze en de HZIV als vangnet

Artikel 60, §5 van de organieke OCMW-wet geeft de cliënt het recht om zelf zijn verzekeringsinstelling te kiezen. De Union des Villes et Communes de Wallonie en Brulocalis herhalen dat in een advies van 25 februari 2026: de cliënt licht het OCMW in, en een objectief gegeven zoals het ziekenfonds van de rest van het gezin kan de keuze mee bepalen. Laat u niets weten, dan schrijft het OCMW u in bij de HZIV, de openbare kas die de verplichte verzekering beheert en geen aanvullende verzekering aanbiedt.

Wat u laat liggen met de HZIV

Op de eigen website meldt de HZIV dat leden die hun sociale zekerheid op orde hebben, geen aanvullende bijdragen betalen. De keerzijde: er zijn ook geen aanvullende voordelen. Andere fondsen helpen met hun aanvullende diensten kosten dekken die de verplichte verzekering amper vergoedt. De OCMW-federaties sommen op: tandzorg, orthodontie, optiek, psychologische begeleiding, zeldzame ziekten, ziekenwagenvervoer, moederschap en sport. Daar staat tegenover dat een fonds met aanvullende verzekering een bijdrage kan eisen, die het huishouden moet kunnen opbrengen.

Drie maanden leefloon, dan lager remgeld

Wie leefloon ontvangt, krijgt volgens het RIZIV de verhoogde tegemoetkoming zonder aanvraag, op voorwaarde dat het leefloon drie maanden loopt. De Christelijke Mutualiteit verduidelijkt dat het om drie volledige, aaneensluitende maanden gaat en dat ook gelijkwaardige OCMW-steun telt. Een Waalse OCMW-gids stelt dat het OCMW het ziekenfonds zelf inlicht; toch doet u er goed aan om na drie maanden te kijken of uw attest of klever de verhoogde tegemoetkoming effectief vermeldt.

• Lager remgeld voor veel prestaties.
• De derdebetalersregeling is verplicht bij de huisarts, behalve voor huisbezoeken.
• U komt in aanmerking voor de sociale maximumfactuur, waarvan het basisplafond (geïndexeerd) 450 euro per gezin bedraagt.

Droits Quotidiens vermeldt dat een recht dat vanzelf wordt toegekend, doorloopt tot 31 december van het daaropvolgende jaar en daarna elk jaar verlengt zolang aan de voorwaarden voldaan was.

Bijdragen: wat verschuldigd is en wat niet

De verplichte verzekering

De OCMW-federaties benadrukken dat de federale overheid de OCMW's niet vergoedt voor bijdragen aan de verplichte of aanvullende verzekering van leefloners, noch voor regularisatiekosten, die vooral oplopen bij (gewezen) zelfstandigen met schulden. Persoonlijke bijdragen blijft het OCMW wel betalen als ze verschuldigd zijn.

De aanvullende bijdrage

In de statuten van sommige ziekenfondsen staat een gehele of gedeeltelijke vrijstelling van aanvullende bijdrage voor leefloners. Elk fonds beslist zelf; een recht is het niet. Wie niet betaalt, loopt een risico: een document van Solidaris Brabant beschrijft dat na meer dan drie maanden onbetaalde aanvullende bijdragen de voordelen worden geschorst tot de achterstand is betaald, en dat na meer dan vierentwintig maanden het recht vervalt. Terugbetalingen van de verplichte verzekering, zoals een bezoek bij de dokter of ziekte-uitkeringen, blijven onaangeroerd. Collectieve schuldenregeling en faillissement behoren tot de uitzonderingen.

De Vlaamse zorgpremie

Een leefloner van meer dan 25 jaar die in Vlaanderen woont, komt ook voor de zorgpremie in beeld, een jaarlijkse bijdrage aan de zorgkas. De stad Brugge publiceerde in 2024 een infoblad met 58 euro, of 29 euro na een jaar met verhoogde tegemoetkoming. Personen in collectieve schuldenregeling of persoonlijk faillissement betalen niet maar moeten een attest aan hun zorgkas bezorgen. Wie twee keer onvolledig betaalt, riskeert een boete van 250 euro, of 100 euro bij verhoogde tegemoetkoming. Kunt u niet betalen, dan zoekt u samen met het ziekenfonds, het OCMW of het CAW een oplossing.

Medische hulp van het OCMW als het ziekenfonds niet volstaat

Het OCMW kan ook zelf medische kosten helpen dragen. Volgens een Waalse OCMW-gids betaalt het OCMW rechtstreeks aan de zorgverstrekker. Voorafgaand voert het een sociaal onderzoek naar inkomen, schulden, gezin, verblijf en ziekteverzekering; het beslist binnen dertig dagen en brengt die beslissing binnen acht dagen ter kennis. Dringende medische hulp kan ook voor niet-verzekerden. Zit iemand zonder verzekering, dan gaat het OCMW na of een aansluiting kan en helpt het die in orde te brengen.

Een Vlaams voorbeeld: OCMW Gent kan een deel of alle hoge medische en farmaceutische kosten dragen, zoals medicatie, therapie, brillen en ziekenhuisopnames, en helpt ook met de papierwinkel van het ziekenfonds. Aanvragers moeten in Gent wonen, over te weinig middelen beschikken en met hoge facturen zitten; soms moeten ze een deel van de ziekenhuiskosten terugbetalen. U meldt zich op het welzijnsbureau van uw buurt met identiteitskaart, een overzicht van inkomsten, uitgaven en schulden en uw medische attesten en facturen, waarna een maatschappelijk werker u begeleidt en u eventueel doorverwijst naar een adviserend arts.

Aansluiten of overstappen in zes stappen

1. Meld uw keuze per brief aan het OCMW en voeg het inschrijvingsformulier van het ziekenfonds toe.
2. Wilt u naar de HZIV, vul dan de formulieren online in en onderteken met uw eID, of vraag papieren exemplaren aan. Zit u al bij een ander fonds, dan hoort er ook een mutatieformulier bij.
3. Wacht op de ontvangstbevestiging, die de HZIV binnen zeven werkdagen verstuurt.
4. Kijk de ingangsdatum na: bij een mutatie start het lidmaatschap met het eerstvolgende kwartaal, op voorwaarde dat de aanvraag een maand voordien binnen is.
5. Toets na drie maanden leefloon of de verhoogde tegemoetkoming effectief geregistreerd staat.
6. Hou alle briefwisseling met OCMW en ziekenfonds bij voor het geval er discussie komt.

Wat vaak vertraging geeft

• Het OCMW sluit u van ambtswege aan bij de HZIV omdat u uw keuze niet doorgaf.
• De drie maanden worden verkeerd geteld door een onderbreking van het leefloon.
• Een oud bijdrageprobleem, vaak bij gewezen zelfstandigen, houdt de inschrijving tegen; leg het snel voor aan het OCMW.
• Geen internet of kaartlezer in huis, terwijl de HZIV vooral digitaal werkt: bestel papieren formulieren.
• Een overstap vragen zonder het saldo bij het vorige fonds te regelen.

Wijzigingen melden en beslissingen betwisten

Een verhuis, scheiding, nieuwe job of nieuwe uitkering geeft u door aan de maatschappelijk werker, bewijs erbij. Blijft zo'n wijziging onopgemerkt, dan verschuift mogelijk het recht op leefloon en dus ook het startpunt van de verhoogde tegemoetkoming. Met een beslissing van het OCMW bent u het niet eens? Volgens de Waalse OCMW-gids is een beroep bij de arbeidsrechtbank gratis.

Vier vragen van cliënten en maatschappelijk werkers

Mijn leefloon stopt: verlies ik meteen mijn lager remgeld? Niet noodzakelijk. Volgens Droits Quotidiens loopt een automatisch toegekende verhoogde tegemoetkoming tot 31 december van het volgende jaar. Vraag aan het ziekenfonds welke einddatum voor u geldt en wat daarna volgt.

Moet ik met een leefloon de Vlaamse zorgpremie betalen? Wie ouder is dan 25 en in Vlaanderen woont, is ze in principe verschuldigd; met verhoogde tegemoetkoming het jaar voordien bedraagt ze de helft. Een vrijstelling voor leefloners vond ik in de bronnen niet. Kunt u niet betalen, zoek dan samen met het ziekenfonds, het OCMW of het CAW een oplossing.

Wat als ik geen internet of eID-lezer heb? Vraag papieren formulieren aan, bij de HZIV of bij uw OCMW. De OCMW-federaties wijzen erop dat de HZIV vooral online werkt en vrezen een digitale kloof.

Telt een onderbreking van mijn leefloon voor de drie maanden? Het RIZIV en de CM spreken van drie volledige, opeenvolgende maanden. Bij een onderbreking vraagt u daarom bij het OCMW en het ziekenfonds schriftelijk na vanaf welke datum het recht ingaat.